Romana Kamran Simo Hedilî ya bi navê ”Bazbenda Dayê”, ji hêla weşanên Enstîtuya Kurdî ve hatiye çapkirin. Roman ji 350 rûpelan pêk tê û bi zimanekî herîkbar ê gel hatiye nivîsandin. Ev roman ne tenê vegotina jiyanekê ye; ew neynikeke dîrokî ya qonaxeke tije birîn e ku tê de nifşekî Kurd di bin pêkutî û polîtîkayên asîmîlasyon û derbeyên leşkerî de mezin bûye û li ser sînorên sedsalî pira yekîtiya neteweyî ava kiriye. Bi taybetî berê projeksiyona xwe ji berbanga derbeya leşkerî ya 1980’yan heta destpêka salên 90’î daye rewş Kurdistana Bakur û Tirkiyeyê. Ev berhem, wekî yek ji stûnên edebiyata kurdî ye.
Çarçoveya Dîrokî û Veguherîna Şoreşgerî ye.
Roman li ser bingehek dîrokî yê giran û tije êş û jan hatiye avakirin. Şertên dijwar ên piştî Darbeya 12ê Îlonê, ku bi tirs, êşkence û qedexekirina ziman û çandê dixwest civakê ”kor” bike, di bin pênûsa Hedilî de dibe hênceta mezinbûna Tevgera Azadiyê. Em dibînin ku ev zext ne tenê paşxaneya çîrokê ye, lê belê hêza ku jiyana karakteran diherikîne ber çavan e. Tevgera kurd di romanê de ji formekî civînên fikrî yên destpêkê, diguhere û digihîje asta berxwedaneke organîze ku sînorên di mejiyan de hilweşandine.
Karakterê sereke yê romanê, ku bi navên Hiznî (Dîno) tê naskirin, temsîla nifşekî ye ku di navbera berpirsiyariyên kolektîf û hestên kesane de tê şikandin. Dîno xwedî evînekî kûr e (Xelat), girêdaneke xurt bi malbatê re heye, lê di heman demê de barekî siyasî yê giran li ser milê wî ye. Ev dualîte romanê xurt dike; ew di navbera cîhana evîna romantîk û cîhana fedakariya şoreşgerî de dimîne.
Yek ji xalên herî bandorker ên romanê, veguhastina leheng ji ”şervanekî çekdar” ber bi ”şervanekî zanistê” ve ye. Windakirina ronahiya çavan di şer de, di rastiyê de dibe destpêka dîtineke kûrtir. Rêwîtiya wî ya ber bi Moskowê ve nîşan dide ku tevgera azadiyê giranî daye zanist û dîplomasiyê jî. Hedilî bi hostayî nîşan dide ku şoreşgerî nasnameyeke wisa ye ku mirov di her şertî de – heta li nexweşxaneyên Sovyetê jî – diparêze.
”Bazbenda Dayê”, sembola parastinê û girêdana herî kûr a bi kok û xakê ve ye. Ev bazbend ji bo ciwanên kurd dibe mertalek manewî. Di aliyê din de, ”tarîbûna çavan” a Dîno wateyeke metaforîk hildigire. Ev ne tenê encama êşkenceya fizîkî ye, lê nîşana şikandina derûnî û bêhêvîtiya demkî ye. Nivîskar bi zimanekî edebî vî halî radigihîne: “Di vê tarîtiyê de, min hest kir ku ne tenê çavên min, lê dilê min jî tê girtin.” Ev hevok nîşan dide ku tarîtî ne tenê li derve, lê carinan di hundirê mirov de jî ava dibe.
Hedilî bi wêrekî balê dikişîne ser astengiyên mezin ên wekî sîxurî û xayîntiyê. Karaktera îtirafkar (wek Pîso) nîşan dide ku şertên zextê çawa dikarin kesan biguherînin û bibin sedema şehîdbûna lehengan li ser lûtkeyên wekî Agirî. Herwiha, çîroka trajîk a li ber Çemê Arezê sembola parçekirina ruhê kurdî ye. Nivîskar nîşan dide ku ciwanên kurd bi derbasbûna van sînoran, ne tenê axê, lê dîroka ku hatibû qutkirin jî digihînin hev.
Kamran Simo Hedilî bi bikaranîna bîranînan (flashback), zimanekî poetîk û realîzma dijwar, berhemek kûr afirandiye. Ew nîşan dide ku serkeftina rastîn ne tenê di qada şer de ye, lê di parastina rûmet û nirxên mirovî de ye.
Di encamê de, Bazbenda Dayê belgeyek e ku îradeya mirovê kurd dikare ji bin her tariyekê ronahiyekê biafirîne. Ev rêwîtiya ji kolanên Bakur heta paytexta sar a Moskowê, banga ”Heke hêvî hebe, rê heye” li nifşên nû dike. Ev roman ne tenê ji bo nirxandina edebî, lê ji bo têgihîştina ruhê berxwedanê yê sedsala dawî berhemeke bingehîn e.
Bahadîn Robar